Nekazarien eta udalerrien arteko lur truke baten proposamena, dagoeneko existitzen diren arauekin
Joost Hagedoorn · Rewilding Euskal Herria
Denbora nahikoa igaro Afrikako naturan eta galduko duzu Europa lehen bezala ikusteko gaitasuna. Gizakiaren jarduerak mendeetan zehar utzitako hutsunea ikusiko duzu, eta hura baino lehen izotz aro batek utzitakoa. Denbora nahikoa igaro funtzionatzen duen natura batean eta zer falta den ikusten ikasiko duzu.
Europa eskuzabala izan da gizakiekin. Negu epelak eta euri fidagarria. Lur sakonak eta hazkunde denboraldi luzea. Baldintzak hain onak izan dira, ia dena bihurtu baitugu.
Ez ginen izan hura hustu zuten lehenak. Izotz aroek bizitza hegoalderantz bultzatu zuten, behin eta berriz, eta Europako mendiak ekialdetik mendebaldera doaz: atzera egiten zuten espezieek horma bat topatu zuten eta haren kontra hil ziren. Asiako ekialdean mendikateak iparraldetik hegoaldera doaz, eta espezie berberak jaitsi eta itzuli egin ziren. Horregatik ditu Txinako baso epel batek Europako batek baino arbola genero askoz gehiago.
Beraz Europa pobre hasi zen, eta gero hamar mila urtez landu genuen horren gainean. Lehen nolakoa zen galdera irekia da oraindik, ezezagun askorekin, eta gaurko arazoetarako ez du garrantzi handirik. Ez dugu Pleistozenoa berreginen. Kontinente osasuntsu, emankor eta bizi bat behar dugu.
Zer esan nahi duen berreskuratzeak
Berreskuratzeak (rewilding) prozesu naturalei ematen die lekua, etengabeko giza esku-hartzeari beharrean. Segatzea, landatzea, dragatzea eta harrapariak kontrolatzea ordezkatzen ditu, gero eta gehiago bere kabuz egiten duen sistema batekin.
Belarjaleek segatzen dute. Landareek eta zuhaitzek landatzen dute beren burua. Dragatzea mugitzen uzten zaien ibaiek ordezkatzen dute, urak egon nahi duen tokian agertzen diren hezeguneek, eta guk baino hobeto eraikitzen duten kastoreek. Harrapariak urritasunak eta lehiak arautzen dituzte, guk beharrean.
Helburua ez da jendea kentzea. Helburua da behin betiko ordaintzeari uztea lurrak doan egingo duen lan bat.
Kastoreak haran bateko urarentzat guk bil genezakeen edozein aurrekontuk baino gehiago egiten du
Orduan, zergatik ez da gertatzen?
Berreskuratze ekimen bat sortu nuen Euskal Herrian, eta zatirik zailena ekologikoa izango zela uste nuen.
Jende gehienak esango luke leku hau basatia dela dagoeneko. Berdea da norabide guztietan, malkartsua, hezea, gailurretaraino basotua. Baina berdea ez da funtzionatzailearen gauza bera.
Basoaren zati handi bat kudeatua dago. Belarraren zati handi bat landua dago. Ibaiak presatuta daude. Belarjale handi gehienak abereak dira.
Hemen basatia bazterretan dago. Ez da zapore nagusia.
Berreskuratu beharreko paisaiak aurkitzea erraza izan zen. Lan egin genezakeen lurra aurkitzea, hori da lan osoa. Hemengo lurra ehunka jabetza txikitan banatuta dago. Herri lurra larre eskubideetan eta baso kontratuetan konprometituta dago. Ekologikoki gehien axola duten lursailak ia inoiz ez dira inork eskaintzeko libre dituenak.
Hori ez da euskal arazo bat. Europa osoan ez da falta konpondu beharreko lur hondatua. Hektarea bakoitza norbaitena da, eta norbait horrek arrazoi bat du dagoen bezala mantentzeko. Alegia, galdera ez da non berreskuratu behar den Europa. Galdera da zerk merezi arazi diezaiokeen norbaiti parte hartzea.
Mendi hegala
Lehenik, Europako nekazaritzak nola funtzionatzen duen jakin behar duzu.
Nekazari baten diru sarreren zati handi bat ez dator ezer saltzetik. Nekazaritza Politika Bateratutik dator, Europako nekazaritza laguntza sistema eta bere aurrekontuko partidarik handiena, Europako gastu osoaren heren bat inguru. Diru horren gehiengoa hektareako ordaintzen da. Ez janari tonako, ez saldutako animaliako. Nekazaritza erabileran mantentzen den lur hektareako.
Imajinatu nekazari bat bere lurren atzealdean mendi hegal malkartsu bat duena. Iratzea eta otea. Ia ez da hazten saldu dezakeen ezer. Ez da askotan igotzen hara.
Baina nekazaritza lur gisa erregistratuta dagoen bitartean, ordainketa bat ematen dio. Beraz erregistratuta mantentzen du eta gutxieneko lana egiten du horrela jarrai dezan. Noizbehinkako sasi garbiketa, agian su emate bat, animalia batzuk denboraldi baterako igota. Hori ez da benetan nekazaritza. Paperak dira, ikuspegi ederrarekin.
Horrelako lurra Europa osoan dago. Aldapatsuena, meheena, hezeena, harritsuena, izenez produkzioan mantendua, uztea horri lotutako ordainketa amaituko litzatekeelako. Europako Batzordearen beraren ereduek diote EBko nekazaritza lurren ehuneko hamaika inguru uzteko arrisku handian dagoela, eta 5,6 milioi hektarea erabileratik kanpo geratuko direla 2030erako.
Gehiena ez da oraindik joan. Ordainketak mantentzeko ahaleginak baino gehiago balio du, beraz nekazariak mantendu egiten du, eta mendi hegala erregistroan geratzen da bertan ezer gutxi gertatzen den bitartean.
Eta hor hiltzen da asmo oneko proposamen oro. Mendi hegal hori joaten uzten badu, lurrak ez ditu baldintzak betetzen eta ordainketa amaitzen da. Egiten ari garen eskaintza hau da: utzi diru erreala, eta ez jaso ezer trukean. Jakina ezetz esaten duela.
Halako nekazari bat ez da naturaren berreskurapenerako oztopo bat. Sistema hau guk eraiki genuen. Ez du natura janariaren aurka pisatzen ari. Ordainketa bat ezeren aurka pisatzen ari da.
Otea euskal mendi hegal batean
Trukea
Begira orain haranaren beste aldera.
Udalerriak ere baditu lurrak. Hemen inguruan asko, mendeetan zehar kolektiboki edukiak. Eta leku askotan jada inork ez ditu nahikoa larratzen. Nekazari gazteak joan ziren. Artaldeak txikitu ziren. Mendi hegalak otez betetzen ari dira. Oteak erre egiten du. Eta uda bakoitzean udalerria pixka bat gehiago kezkatzen da.
Trukea bere kabuz idazten da. Nekazariak larre eskubideak lortzen ditu herri lurrean. Bere lursail bat berriro baso bihurtzen uzten da.
Nekazariak irabazten du: belar hobea, lur errazagoa. Udalerriak irabazten du: sasia jan egiten da eta sute arriskua jaisten, enpresa bat ordaindu gabe. Mendi hegalak ere irabazten du: baso bihurtzen da, ura eusten du behera isuri beharrean, eta lurzorua berriro eratzen hasten da galdu beharrean.
Ez da lurrik erosten. Ez da inor behartzen. Ez da diru laguntza berririk behar.
Hiru arau
Belarra kontatu, ez hektareak.
Herri larre oneko hektarea batek iratze hektarea batzuk balio ditu. Beraz trukea bazkan kalkulatu behar da, ez azaleran. Nekazariak jasotzen dituen baino hektarea gehiago ematen ditu eta hala ere jateko gehiagorekin geratzen da, alegia udalerriak irabazten duena baino lur gutxiago gastatzen du.
Hektarea gutxiago izateak azalerako laguntza gutxiago ere esan nahi du nekazariarentzat, beraz kalkulua berea da. Belar hobea, lur errazagoa, kostu txikiagoak, eta herri larreari lotutako laguntza sistemak, denak balantzaren beste aldean daude. Kontuak ateratzen ez bazaizkio, ez du trukea egiten.
Bi aldeek egiazta dezakete kalkulua ohiko nekazaritza zifrekin, eta horrek negoziazio bihurtzen du eztabaida beharrean.
Lur berriak PACerako hautagarria izan behar du.
Hau da dena hankaz gora jartzen duen araua. Gogoratu ordainketak hektareari jarraitzen diola, ez uztari. Beraz lortzen duen herri lurrak askatzen ari den mendi hegalaren arau berberen pean zenbatu behar du. Orduan lur berrian aitortzen du zaharrean beharrean, eta laguntza ustiategian geratzen da. Hori gabe, berreskurapena bere diru sarreretatik finantzatzen ari da, eta inork onartuko ez lukeen aukerara itzultzen gara.
Iraunkorra, eta lurrari lotua.
Nekazari batekin egindako akordio batek karrera batek adina irauten du. Konpromisoak lurraren gainean bertan egon behar du, salmenta eta oinordetza gaindi ditzan. Frantziak badu jada tresna: 2016ko biodibertsitate legeak sortutako zortasun bat, ondorengo jabeak laurogeita hemeretzi urtera arte lotzen dituena. Europako herrialde gehienek baliokide bat dute. Gehienek ez dute erabiltzen.
Ote eta iratze mendi hegal bat baino larre hobea
Norbaitek egin du hau lehenago
Argi esan behar dut nik ez nuela asmatu. Arazo batetik atzeraka arrazoituz iritsi nintzen, eta gero jakin nuen Estatu Batuetako hego-mendebaldeko abeltzainak hogeita hamar urte lehenago iritsiak zirela.
Grassbanking deitzen diote. 1990eko hamarkadan, New Mexico eta Arizona arteko mugaldeko abeltzainak lehortean zeuden eta beren lurrak atseden hartzeko beharra zuten. Malpai Borderlands Group gisa antolatu ziren, eta arrantxo oso handi bat zuen auzo batek eskaintza egin zien: jarri zure lurrak kontserbazio akordio iraunkor baten pean eta larratu zure abereak nireetan zureak berreskuratzen diren bitartean. Batzuek onartu zuten trukea, eta trukea bazkan kalkulatu zen, goian bezalaxe. Harrezkero bertsio ezberdinak funtzionatzen dute Estatu Batuetako mendebaldean.
Zer bihurtzen den mendi hegala
Ez da ezer ikusgarririk gertatzen lehen urtean. Iratzeak ateratzen jarraitzen du, oteak loratzen jarraitzen du. Baina sasi garbiketarik eta surik gabe, hegalak aspaldian egiten utzi ez zaion zerbait egiten hasten da.
Sasiak iristen dira lehenik. Sasitza bat mintegi bat da. Nahikoa arantzatsu eta trinkoa orkatzak sar ez daitezen, beraz barruan erortzen den hazi oro babestuta dago hazten den bitartean. Hegaztiek haziak uzten dituzte. Eskinosoek ezkurrak lurperatzen dituzte eta non ahazten dute.
Bost urtera iratzearen gainetik zuhaitz gazteak daude. Urkia, sahatsa, hurritza, elorria, lur horretan azkarren hazten dena. Hamar urtera lurra itzaltzeko bezain altuak dira, eta hori da inflexio puntua, iratzeak argia behar duelako. Estalkia ixten den heinean, iratzea meheagotzen da, eta gero desagertu. Elorriaren azpian, motelago eta sendoago, haritza dator.
Hogei urtera baso gazte bat da. Ez landaketa bat: hutsuneak daude ezer hartu ez duen tokietan, sahatsak nagusi diren zulo hezeak, zutik geratutako egur hila inork kentzen ez duelako. Nahasmen hori da, hain zuzen, kontua. Horrek egiten die lekua saguzarrei, onddoei, egur ustelean bizi diren kakalardoei, eta habia egiteko estalki trinkoa behar duten hegaztiei.
Ura ere aldatzen da. Sustraiek eta orbelak euria moteltzen dute hegal biluzi batetik ihes egiten utzi beharrean. Barneratu egiten da. Beheko erreka gutxiago hazten da neguan eta gehiago irauten du udan. Ura eta sahatsa badaude, kastoreak aurkituko du azkenean, eta kastore familia batek haran bat berrantolatuko du edozein berreskurapen aurrekontuk baino sakonago. Europa osoan beren kabuz itzultzen ari dira.
Ez litzateke mendi hegal guztiak joaten utzi behar. Batzuk espeziez aberatsak dira, hain zuzen, irekiak direlako, eta horiek larratze hobea eskatzen dute, ez basoa. Aukera lursailez lursail egin behar da.
Gero bigarren fasea, eta hor bihurtzen da baso bat baino gehiago.
Mendi hegal bat baso bihurtzen da. Hogei mendi hegal, elkarri lotuta, animaliak behar dituen zerbait bihurtzen dira. Belarjale handirik gabeko baso itxi bat uniforme bihurtzen da, eta uniformea pobrea da. Paisaia hauek aberats egin zituena ez ziren inoiz zuhaitzak bakarrik. Haietan zehar mugitzen ziren animalia handiak ziren: soilguneak irekiz, kimu berriak janez, bideak zapalduz, iraulikatuz, gorotza utziz, zuhaitz gazte batzuk hilez eta beste batzuk pasatzen utziz. Larratzea da basoa zuhaitz horma bat bihur ez dadin eragozten duena.
Beraz animaliak itzultzen dira. Ez abere ekoizlerik, ez saldutako bildotsetan kontatuak, baizik eta dentsitate baxuan mantendutako belarjaleak, hein handi batean bere kasa utziak.
Hemen Euskal Herrian horrek Pottoka, Betizua eta Sasi Ardia esan nahi du. Poni txiki eta gogor bat, erdi basati den mendiko behi arraza bat, industriarentzat behar bezain emankorra ez den ardi bat. Bakoitzak modu ezberdinean jaten du, eta horrexegatik nahi duzu aniztasuna. Euskal animaliak dira, mendi hauek mendeetan zehar moldatuak, gaur egun bakanak edo ia desagertuak. Haiek itzultzea ondare lana eta lan ekologikoa da aldi berean. Ez nintzen inoiz ohartu bi gauza horiek hemen zein ondo lotzen diren.
Hori da esperantza ematen didan zatia. Lan bera berreskurapentzat hartzen du biologo batek eta tradiziotzat nekazari batek, eta ez dago bietako bat ere oker.
Oihan Berria. Sasiak eta elorriak dira landatzen dutenak
Zergatik hazten den
Egin behin eta baso pixka bat handiagoa izango duzu. Egin behin eta hurrengo mendi hegalak lur basatia ukitzen du orain.
Lehen truke horren ondoren, hurrengo mendi hegalak balioa aldatzen du. Ez nekazariarentzat, iaz ikusi zuen iratze bera ikusten baitu. Berreskurapena non egin behar den erabakitzen duten guztientzat. Atzo paperak merezi ez zituen zati isolatu bat zen. Gaur dagoeneko basati den bloke bat luzatzen du.
Naturak azkarrago egiten du orain. Ondoko baso bat hazi iturri bat da. Hegaztiek baiak ekartzen dituzte, ezkurrak garraiatzen dira. Onddoak dagoeneko lurzoruan daude mugan. Baso baten ondoan berreskuratzea alde batera egotea da batez ere. Soroen erdian berreskuratzeak landatzea eskatzen du, eta hori garestia da.
Alderdi soziala ere garrantzitsua da. Auzoko nekazariak ikusi du hori gertatzen. Badaki paperak nolakoak ziren eta larrea onak ziren. Badaki nori galdetu. Lurralde bateko akordiorik zailena lehena da.
Benetako hazkundea ez dator akordio gehiago egitetik. Akordioz akordio, hau txikia geratzen da betiko. Arau bat aldatzetik dator.
Nazio mailan berrestea nekazari batek bere laguntza herri larre lurretan aitor dezakeela, eta berreskurapen zortasun iraunkor baten pean dagoen lurra ez zaiola kontra hartzen. Erabaki administratibo bat da, ez lege berri bat. Ez du ezer kostatzen. Eta leku guztietan aplikatzen da aldi berean. Udaberriko lehen kimuak bezala, aldaketa nonahi agertuko litzateke aldi berean, ez banan-banan.
Horren ondoren, inork ez du bitartekari izan beharrik. Sute arazoa duen udalerri bakoitzak eta mendi hegal txarra duen nekazari bakoitzak besteak duena nahi dute jada. Ez dute konbentzitu beharrik. Baimena eta eredu bat behar dituzte.
Bere arrakasta izango litzateke bere muga ere. Zortasunpeko lursailak laurogeita hemeretzi urtez blokeatuta daude. Inguruko lurra ez, eta handik etorri behar du hurrengo trukeak. Funtzionatzen duen korridore batek auzokoen balioa igotzen du. Baso basati baten ertzeko etxe batek soro baten ertzeko etxe batek baino gehiago balio du. Kastoreak dituen ibai baten ondoko landetxe bat errazago betetzen da. Mendi hegala pixkanaka aktibo bihurtzen da, eta larreak hori gainditu behar du.
Alegia, honek hobeto funtzionatzen du ospetsu bihurtu aurretik. Hori da orain mugitzeko argudioa, lurra oraindik merkea den bitartean eta Europako nekazarien erdia erretirora hurbiltzen ari den bitartean, eta lurra edonola ere eskuz aldatzen ari den bitartean.
Nondik datorren hau
Hau ez zen teoria gisa iritsi. Trabatuta egotetik etorri zen.
Gure proiektua, Oihan Berria, hamar udalerri eta Euskal Herriko barnealdeko hamar mila hektarea inguru hartzen ditu, kostaren atzean bertan. Hilabeteak eman genituen mapetan eta landan, eta zer egin behar zen argiago ikusten genuen heinean, argiago geratzen zen ikustea ez zela inoiz arazoa izan.
Orduan ohartu ginen lurralde horren heren bat inguru dagoeneko jabetza publikoa dela. Udalerrienak, lur pribatua biltzea ia ezinezkoa den paisaia baten erdian. Lurra nola eskuratu galdetzen ari ginen. Galdera hobea zen zer geneukan jada, eta hori nola baliatu.
Hori da honetatik guztitik atera behar dena. Lur publikoa ez da lurra bakarrik. Taulan inork oraindik mugi dezakeen pieza bakarra da, eta hura mugitzeak inguruko lur pribatua desizozten du.
Hau ez da naturari buruz bere edertasunagatik, bere funtzioagatik baizik. Mendi hauek lehen baino erregai gehiago dute. Euria hegal biluzietan behera doa eta lurzorua eramaten du. Herriak neguan urpean geratzen dira eta ur hori bera falta da abuztuan. Polinizatzaileak garbitzen ari garen bazterretan bizi dira. Baserriak zahartzen eta desagertzen ari dira, eta itxitako baserri batek animalia gutxiago esan nahi du mendi horretan, eta horrek gainerako guztia okertzen du.
Hauek ez dira arazo bereiziak aurrekontu bereiziekin. Hau da paisaia batek egiten duena bere egitura kentzen diozunean. Itzuli egitura horren zati bat eta lur berak ura eusten du, lurzorua eusten du, gutxiago erretzen da, espezie gehiago elikatzen ditu eta janaria ekoizten jarraitzen du. Horretarako da berreskuratzea. Funtzionatzen duen paisaia baterako, eta zutik mantentzeko etengabe ordaindu behar ez duguna.
Eta horretaz guztiaz haratago, arrazoirik sinpleena dago, argudio ekonomikorik behar ez duena. Leku hau partekatzen dugu. Beste espezieek eskubidea dute.
Oihan Berria. Euskal Herriko barnealdeko hamar udalerri, kostaren atzean bertan
Zergatik aurten
Sektoretik kanpo ia inork ez du hauteman epemuga bat dago.
EBko naturaren berreskurapenerako legearen arabera, estatu kide bakoitzak berreskurapen plan nazional baten zirriborroa entregatu behar dio Bruselari irail honetan, azken bertsioa urtebete geroago. Helburuak lotesleak dira. Berreskurapen neurriak Batasuneko lur eta itsasoaren bosten batean 2030erako, eta behar dituzten ekosistema guztietan 2050erako.
Plan horiek orain bertan idazten ari dira, betebehar legalak, aurrekontu estuak eta lurra nondik aterako den galderari erantzun onik ez duten pertsonek. Erostea ezinezkoa da. Arautzea nekazaritza sektoreak irabazten duela erakutsi duen borroka bat hastea da.
Hau hirugarren aukera bat da. Lurra lortzen du erosi gabe, eta nekazariak bazkide gisa tratatzen ditu, aurkari gisa beharrean.
Bi egile
Hiru gauza behar dira: ordainketagatik produkzioan mantendutako lur marjinala, gutxiegi erabiltzen den larre lur publikoa, eta trukea iraunkor egiteko bide juridiko bat. Horiek bat egiten duten tokietan, Espainian, Portugalen, Frantzian, Italian, Grezian, Errumanian eta mendiko periferia gehienetan, lur asko dago jokoan. Bat egiten ez duten tokietan, ez du lagunduko. Herbehereetan, Danimarkan eta Alemaniaren zati handi batean ia ez dago nekazaritza lur publikorik, lurra garestiegia da, eta habitatak hondatzen dituena zerutik erortzen den nitrogenoa da. Lur trukeak ez du hori konpontzen.
Puzzle baten pieza bat da. Ibaiek beren hesiak kentzea behar dute oraindik, eta ia milioi bat daude Europan, gehienak zaharkituak. Nekazaritzak nitrogenoa haizearen eta uraren beherantz isurtzeari uztea behar du oraindik. Horietako bat ere ez da lur arazo bat, eta trukeak ez ditu konponduko.
Europa izotzak eta gizakiek hustu zuten. Bigarrena ez zuen inork erabaki. Diseinu akats bat da. Sistemako bug bat. Legeak, diru laguntzak, jabetza egiturak, aurrekontuak, plangintza, lobbyak eta politikak jarri ditugu martxan, eta emaitza paisaia disfuntzional bat da. Jendeak natura gehiago nahi du, eta datozen belaunaldiek funtzionatzen duen paisaia bat beharko dute.
Falta dena da egungo sistemaren barruan bide bat, inork irabaziko ez duen borroka bat hastea eskatzen ez duena. Hau izan liteke bat. Diru laguntza berririk ez, lege berririk ez, nekazariei kalterik egiten dien ezer ez. Lur publikoa, dauden arauak, eta lurrak gutxien balio duen eta berreskurapenak gehien irabazten duen tokian hastea.
Hemen saiatuko gara, Euskal Herrian. Funtzionatzen badu, denontzat da.
